ریشه های کودتای ۲۸ مرداد را از زمان سلطنت رضاشاه و قراداد دارسی و ماجرای شرکت نفت ایران و انگلیس می توان بررسی کرد.

اما اگر بخواهیم خلاصه تر بگوییم ماجرا از این قرار بود که مجلس شورای ملی که یادگار دوران مشروطه بود در دوره های پانزدهم و شانزدهم روزهای داغ تری را می گذراند.

بحث بر سر ملی شدن صنعت نفت بود و این که منافع حاصل از این نعمت خدادای به جیب ملت برود. این لایحه مخالفانی هم داشت که مهمترین آنها رزم آرا نخست وزیر وقت بود. با ترور او توسط فدائیان اسلام در 29 اسفند 1329 لایحه ملی شدن صنعت نفت به تصویب مجلس رسید و مدتی بعد در ابتدای سال 1330محمد مصدق بعنوان طرفدار ملی شدن صنعت نفت نخست وزیر ایران شد.

آیت الله کاشانی که ریاست مجلس را برعهده داشت از ابتدای نهضت ملی شدن نفت نقش مهمی در به قدرت رساندن مصدق، تهییج افکار عمومی جامعه مسلمان ایران برای حمایت از نهضت و ارتباط با گروه های دینی مثل فدائیان اسلام داشت.

وقتی در سال 1331 مصدق باشاه بر سر تصدی وزارت جنگ اختلاف پیدا کرد، مصدق استعفا داد و قوام نخست وزیر شد اما ابتکار عمل آیت الله کاشانی و حمایت وی از مصدق باعث قیام سی تیر شد و مصدق را به نخست وزیری بازگرداند.

پس از روي كار آمدن مجدد دكتر مصدق، او خواهان افزايش اختيارات بود و آيت‏اللَّه كاشاني كه رياست مجلس هفدهم شوراي ملي را برعهده داشت، براي ايجاد اتحاد و جلوگيري از تفرقه، به اين لايحه نخست وزير راي داد. با اين حال، مصدق در صدد منزوي كردن مجلس بود و اختيارات بيشتري مي‏خواست. اين در حالي بود كه آيت‏اللَّه كاشاني معتقد بود كه مجلس، كمال همكاري را با دولت دارد و نيازي به اختيارات بيشتر نيست. از همين زمان، اختلاف نظر در امور مختلف بين دكتر مصدق و آيت‏اللَّه كاشاني آغاز شد و اين اختلاف پس از درخواست تقاضاي تمديد اختيارات نخست‏وزير به مدت يك سال از جانب مصدق، شكلي جدي و گسترده به خود گرفت. مصدق مي‏خواست با اخذ اختيارات وسيع، نقش مجلس را در قانون‏گذاري كمرنگ سازد و خواسته‏هاي خود را به صورت قانون درآورد.

اين اختلاف و شكاف در جبهه ملي و مذهبي، باعث شد كه دشمنان با سوء استفاده از اين فرصت درصدد كودتا عليه دولت و حذف مصدق باشند. در اين ميان آيت‏اللَّه كاشاني، بارها در ضمن نامه‏ها و سخنراني‏هاي خود، مصدق را از خطر وقوع كودتا آگاه كرد ولي مصدق نصايح دلسوزانه آيت‏اللَّه كاشاني را نشنيده گرفت.

سرانجام با خروج شاه از كشور و به وجود آمدن شرايط لازم براي كودتا عليه دكتر مصدق، در حالي كه بيش از سيزده ماه از پيروزي‏هاي چشمگير مردم در قيام 30 تير 1331ش نگذشته بود، اين موفقيت‏ها با كودتاي آمريكايي 28 مرداد 1332 توسط ايادي سلطنت‏طلب به شكست انجاميد و مصدق سرنگون شد. از آن پس عامل كودتا، سپهبد فضل‏اللَّه زاهدي، كه در دولت مصدق سمت وزارت كشور را داشت به قدرت رسيد .

مقدمات كودتايي كه در روز 28 مرداد 1332، به عمر حكومت مصدق خاتمه داد، از ده ماه قبل از آن، در پاييز 1331، فراهم آمده بود و طرح اوليه آن نيز پس از بازگشت چرچيل به مقام نخست‏وزيري انگلستان در مهرماه 1331، تهيه گرديد. اين كودتا با همكاري آمريكا و انگليس در ايران به وقوع پيوست و از آن پس، ايران به طور مستقيم تحت نفوذ رژيم استكباري آمريكا درآمد. پس از اين كودتا، اوضاع ايران آن‏چنان بر وفق مراد آمريكا گرديد كه تا بيست و پنج سال، حكومت ايران مهم‏ترين دست نشانده دولت آمريكا در منطقه بود.

در ادامه به چند نکته متفاوت در مورد این واقعه و جایگاه آن در تاریخ معاصر ما اشاره می شود.

تحلیل های متفاوت

نوشتن از تاریخ دشواری های خاص خودش را دارد، حتی وقتی می خواهیم به گذشته نزدیک کشور و وقایع به نسبت کوچکی مثل ماجرای کوی دانشگاه تهران در سال 1378نگاه کنیم، بین راویان و شاهدان مختلف ماجرا تحلیل های متفاوتی از علل و نحوه شکل گیری حادثه می بینیم که حتی باعث شده بعضی نزاع ها در مورد نحوه روایت ماجرا و عوامل موثر در شکل گیری آن را در سالگرد این حادثه بین شاهدان زنده آن هنوز در خبرگزاری ها و مخافل سیاسی ببینیم.

نهضت ملی شدن صنعت نفت، روی کار آمدن دولت دکتر مصدق، قیام سی تیر و سرنگونی دولت مصدق با کودتای 28 مرداد 1332 هم از حوادث مهم تاریخ معاصر ما هستند که هنوز هم بعد از گذشت بیش از پنجاه سال از وقوع آنها شاهد روایت های متفاوت و گاه متناقضی از آن هستیم.

از تحلیل ها و روایت هایی که هنوز هم حسرت دوران دکتر مصدق را بعنوان سمبل استقرار دولت ملی و دموکراسی در ایران نقطه بی بدیلی در تاریخ معاصر می دانند تا تحلیل هایی که مصدق را آمریکایی و اقدامات او را همسو با سیاست های غرب بعنوان زمینه ساز دوران استبداد محمدرضا شاه در 25 سال بعد از 1332 می دانند.

اسناد سرویس های جاسوسی

در وجود این ابهامات در تاریخ معاصر ما و بویژه در مورد کودتای 28 مرداد مسائل دیگری هم نقش دارند که یکی از آنها حضور پررنگ کشورهای خارجی بویژه امریکا و انگلستان در متن حوادث دوران پهلوی است.

MI6،سرویس جاسوسی دولت انگلستان که بنابر شواهد در دو کودتای ننگین در تاریخ معاصر ما یعنی کودتای 1299 به رهبری سید ضیاء الدین طباطبایی که منجر به روی کارآمدن رضا شاه شد و نیز کودتای 28 مرداد 1332 که منجر به سرنگونی دولت دکتر مصدق و وارد شدن کشور به دوران استبدادی محمدرضاشاه شد، پس از گذشت سال ها از این وقایع هیچ سندی ازآن در اختیار افکار عمومی دنیا قرار نداده است.

جالب است بدانید دولت انگلستان اولین بار در سال 1992 و زمان نخست وزیری جان میجر بود که وجود سرویس جاسوسی انگلیس را تأیید کرد و تا قبل از آن یعنی تا 15 سال پیش اصلا منکر وجود چنین سازمانی بود و امروز هم که در عصر سیطره رسانه ها زندگی می کنیم پیداکردن اطلاعاتی راجع به رئیس فعلی این سازمان در دولت انگلستان کاری دشوار است چه برسد به اسناد کودتاها و دخالت های آنان در گذشته.

سرویس اطلاعاتی آمریکا هم که در زمینه انتشار اسناد تاریخی بازتر عمل می کند هنوز حاضر به انتشار اسناد رسمی کودتای 28 مرداد نشده است.

علیرغم فشار رسانه ای پس از فروپاشی شوروی و پایان دوران جنگ سرد برای انتشار اسناد مربوط به نقش آمریکا در کودتاهای ایران و گواتمالا و وعده های رابرت گیس و جیمز ولسی رؤسای سازمانCIA  در سالهای 1992 و 1993 برای انتشار اسناد کودتای 28 مرداد غیر از سندی که توسط روزنامه نیویورک تایمز در سال2000 به نقل از یکی از عوامل کودتا از بولتن ويلبر انتشار داده شد، اسناد دیگری در اختیار افکار عمومی قرار نگرفته است.

این در حالی است که حتی خود محمدرضا پهلوی به دخالت امریكا و انگلیس در براندازی دولت مصدق اعتراف می‌كند و می‌‌نویسد:

«بعضی‌ها ، انگلیسی‌ها و مخصوصا امریكاییان را متهم كرده‌اند كه در جریان قیام علیه مصدق، به مخالفین وی كمك‌های مالی كرده‌اند. مدارك انكار ناپذیر نشان می‌دهد كه در این جریان ، سازمان مركزی اطلاعات امریكا (سیا) ، شصت هزار دلار خرج كرده است .»پاسخ به تاریخ ، ابی جا بی نا ، 1358) ، ص 77.

ما و کشورهای استعمارگر

نکته دیگری که در تحلیل وقایع تاریخ معاصر ما اهمیت دارد بررسی نقش دول استعمارگر، سیاست های آنها و نحوه مواجهه دربار و خواص جامعه با آنهاست.

اصولا از زمان شاهان قاجار تا پایان سلطنت پهلوی مطالعه تاریخ ایران بدون  مطالعه تاریخ رجالی که یا از روس خط می گرفته اند یا از انگلیس یا از آلمان یا با فلان لژ فراماسونری ارتباط داشته اند یا جاسوس فلان کشور در ایران بوده اند معنا ندارد.

یکی از تفاوت های سیاست های رجال دوران قاجار و پهلوی که در تحلیل اتفاقات منجر به حوادث سالهای دهه های بیست و سی و نهضت ملی شدن نفت هم حائز اهمیت است. سیاست موازنه مثبت در زمان قاجارها و سیاست موازنه منفی در زمان پهلوی است.

قاجارها مجبور بودند در مقابل هر امتیازی که به روس در شمال می دادند، مشابه آن امتیاز را در جنوب به انگلستان بدهند که به این سیاست در تحلیل تاریخ ایران سیاست موازنه مثبت گفته می شود.

اما پس از شهریور 1320 و ورود دنیا به فضای پس از جنگ جهانی دوم و دوران جنگ سرد سیاست موازنه مثبت تبدیل به سیاست موازنه منفی شد.

در این سیاست جدید اگر به یک دولت در مورد امتیازی نه گفته می شد مجبور می شدیم به دولت دیگر هم نه بگوییم.

در مورد مقدمات ملی شدن صنعت نفت و روی کارآمدن مصدق هم یکی از مواردی که به آن اشاره می شود، بحث عدم اعطای امتیاز نفت شمال به شوروی و متعاقب آن ایجاد فضای عمومی برای لغو امتیاز انگلستان در نفت جنوب است.

نفت بعنوان عامل تعیین کننده تحولات

گذشته از موقعیت ژئوپلتیک خاورمیانه و ایران موضوع دیگری که در سالهای آغازین قرن بیستم و شروع جنگ های جهانی جذابیت های ویژه ای برای دولت هایی همچون انگلستان، شوروی و آمریکا در دوران استعمار جدید برای سرمایه گذاری روی کشورهایی مثل ایران ایجاد می کرد، مسأله نفت و اهمیت ان برای دنیای جدیدی بود که بدنبال تأمین منابع انرژی برای توسعه خود بود.

وقتی در جنگ جهانی اول دولت انگلستان اولین بار از نفت بجای ذغال سنگ بعنوان سوخت کشتی های جنگی استفاده کرد به عامل مهمی برای پیروزی در جنگ دست یافت و با احداث کانال سوئز در همین سالها راه شرق به غرب نزدیکتر شد و این موضوع باعث شد تا خاور میانه و ایران بعنوان مرکز انرژی جهان همواره مورد توجه قدرت های بین المللی قرار بگیرد.

با به ثمر رسیدن کودتای 28 مرداد، این موضوع یعنی تأمین مطمئن نفت مورد نیاز غرب با تولید روز افزون نفت برای دنیای در حال توسعه و محتاج به انرژی تا پیروزی انقلاب اسلامی تحقق یافت، به طوریکه تولید از 120 میلیون بشکه در سال 34 به یک میلیارد و ششصد میلیون بشکه درسال 50 رسید .

از مشروطه تا انقلاب اسلامی

مسأله دیگری که در مورد نهضت ملی شدن صنعت نفت و سرانجام آن یعنی کودتای 28 مرداد واستقرار استبداد محمدرضا شاه بر ایران قابل تأمل است، بررسی این مقطع از تاریخ بعنوان امتداد تلاش های ملت ایران از صدر مشروطه برای استقرار دولتی با هویتی ایرانی و متناسب با تحولات دنیای جدید و نظام پارلمانی و مقتضیات دنیای جدید است. تحولاتی که نهایتا به پیروزی انقلاب اسلامی انجامید.

در زمانی که روحانیونی مثل آیت الله کاشانی به صورت گسترده وارد عرصه سیاست می شوند، ردپای پررنگی از امثال آیت الله بروجردی یا امام خمینی(ره) در تحولات این سال ها نمی بینیم ، موضوعی که شاید بتوان دلیل آن را مشغول بودن ایشان به افقی بالاتر برای رسیدن به راه حلی اساسی تر برای شکل دهی هویت سیاسی ما در دوران معاصر دانست.

پس از انقلاب مشروطه و شکل گیری سه جبهه روشنفکری، استبداد و روحانیت، پیروزی ظاهری جبهه روشنفکری چندان دوامی نداشت و نهایتا به استبداد رضاخانی منجر شد.

پنجاه سال بعد در دوران ملی شدن صنعت نفت هم تعامل روسنفکری ناسیونالیست و روحانیت برای ایجاد یک دولت مدرن با هویت ایرانی به جایی راه نبرد و منجر به کودتای امریکایی 28 مرداد شد.

و 25 سال بعد بود که با نظریه پردازی امام(ره) راهی جدید برای شکل دهی به هویت ملی ایرانیان در عصر جدید در قالب اندیشه ولایت فقیه و نظام جمهوری اسلامی به ثمر رسید.

چاپ در روزنامه اصفهان زیبا

۲۸ مرداد ۱۳۸۶